XXII HERSTEL VAN DE DODELIJKE WONDE VAN HET PAUSDOM
Wat door de dodelijke wonde verloren
ging In de middeleeuwse samenleving kon de katholieke kerk door haar morele autoriteit de wereldlijke machten sturen en indien zij dit nodig achtte corrigeren. Haar kerkelijke juridische en morele kaders waren daarbij de bepalende factoren. Zo kon Rome haar stempel drukken op de nationale wetgeving van de gekerstende rijken. Maar door de Franse Revolutie en de gevangenneming van paus Pius VI (1798) kwam er tenslotte een abrupt einde aan de eeuwenlange oppermacht van het pausdom. De directe politieke invloed van de paus werd gemarginaliseerd en zijn religieuze invloed sterk beperkt.
Het herstel van de dodelijke wonde
In Openbaring 13.3-4 wordt deze dramatische gebeurtenis beschreven als de “dodelijke wonde” die het beest uit de zee werd toegebracht. Maar Johannes zag ook dat het daarvan zou herstellen. Dat deze wonde weer genas, had een zodanige impact op de hele wereld dat iedereen uit bewondering achter het beest aanging om het te aanbidden. In dit hoofdstuk zullen we proberen ons een beeld te vormen van de wijze waarop het herstel van de dodelijke wonde reeds (groten)deels tot stand is gekomen, en nog steeds verder gaat.
Het duurde echter wel tot 1929 voordat het herstel enig momentum kreeg. In dat jaar werd het Verdrag van Lateranen tussen Mussolini en paus Pius XI gesloten. Dit vormde een belangrijk keerpunt in de status van Rome. Met dit verdrag kwam de oprichting van Vaticaanstad als een onafhankelijke en soevereine staat tot stand en werd de politieke soevereiniteit van het pausdom hersteld. Vanaf dat moment hoefde de paus zich niet langer meer te beschouwen als een ‘gevangene van het Vaticaan’. Het Vaticaan kon voortaan als soevereine staat via de Heilige Stoel (het centrale bestuursorgaan van de Kerk) een eigen buitenlandse politiek voeren. Inmiddels heeft het een buitenlands diplomatiek netwerk ontwikkeld met meer dan 180 landen, waardoor het een uniek inzicht heeft en invloed uitoefent op wereldwijde gebeurtenissen. Dit heeft het aanzien en gezag van het hedendaagse pausdom sterk bevorderd.
Weloverwogen strategie. Om het herstel van de wonde te verwezenlijken, heeft het pausdom op diverse terreinen van de samenleving een weloverwogen strategie gevolgd. Het is zich ervan bewust dat kerkelijke binding met Rome in de moderne samenleving voor veel mensen geen prioriteit meer heeft. Daarom lag het voor de hand voor een meer seculiere benadering te kiezen. Het richt zich nu op het oplossen van problemen die op wereldniveau wél van belang worden geacht. Rome is erin geslaagd dit op een zodanige wijze te doen dat ze daarbij niet op tegenstand stuit maar juist grote waardering oogst. Als gevolg daarvan heeft het pausdom zich in de afgelopen decennia als een morele wereldmacht kunnen profileren. We zullen nu stilstaan bij enkele aspecten van het pauselijke beleid in dezen.
a) ‘Het algemeen belang’
‘Het algemeen belang’ (‘the common good’) is een aspect dat Rome bij al haar publieke activiteiten steeds weer benadrukt. Met dit begrip wordt bedoeld alles wat gunstig is voor zowel het individu als de gehele gemeenschap. In het beleid dat Rome voert, is doelbewust een belangrijke rol toebedeeld aan de katholieke moraal. Zo kan het Vaticaan bijna onopvallend maar niet onbedoeld haar stempel drukken op de maatschappelijke moraal, die na verloop van tijd steeds meer een weerspiegeling wordt van de katholieke moraal. Door met zowel tact als doortastendheid initiatieven te nemen en maatregelen te treffen bij het oplossen van problemen die een gevaar vormen voor ‘het algemeen belang’, heeft het pausdom blijk gegeven van leiderschap op wereldniveau. Deze voortrekkersrol heeft Rome geen windeieren gelegd. Integendeel, het heeft een aanzienlijke bijdrage geleverd aan de huidige welwillendheid en sympathie ten aanzien van het pausdom als instituut. In een wereld waarin de problemen zich alsmaar verder lijken op te stapelen, heeft het zich op deze wijze stevig gepositioneerd als een morele mondiale leider. In Bijbelse symbolische taal wordt deze ontwikkeling het best geduid als ‘het herstel van de dodelijke wonde’.
b) De katholieke sociale leer
Het eerste sociale document van het Vaticaan na de dodelijke wonde was de encycliek Rerum Novarum (1891) van paus Leo XIII. Daarin riep hij op tot een grotere solidariteit en rechtvaardigheid in de economie en de samenleving. Toch was de werkende klasse destijds niet uniform blij met deze encycliek omdat die weliswaar erkenning van vakbonden stimuleerde maar het socialisme afwees. Meer recente pauselijke encyclieken en andere kerkelijke documenten richten zich op de menselijke waardigheid, de zorg voor de schepping en solidariteit met anderen, met als doel een rechtvaardige samenleving te bevorderen. De sympathieke (én Bijbelse) achterliggende gedachte hierbij is dat ieder mens geschapen is naar het evenbeeld van God en een onvervreemdbare waardigheid heeft die onder alle omstandigheden beschermd moet worden. Het spreekt voor zich dat dit beginsel nauw verwant is aan het principe van ‘het algemeen belang’. Volgens Vatican News was dit voor paus Franciscus van het grootste belang.(1) Ook in zijn encycliek Fratelli tutti (2020) benadrukte hij de noodzaak van een wereldwijde broederschap die zorg draagt voor elkaar. Hij liet zich daarbij inspireren door Franciscus van Assisi, die een wijze van leven propageerde die sterk geïnspireerd was door het evangelie.(2) De katholieke sociale leer is dan ook onlosmakelijk verbonden met de katholieke geloofsleer.(3) De gepropageerde katholieke sociale leer heeft veel bijgedragen aan de achting voor en het aanzien van de katholieke kerk, wat weer afstraalt op de invloed en macht van het pausdom. Dit alles duidt op merkbare vooruitgang bij het herstel van de dodelijke wonde.
c) Vrede en veiligheid
Op het hoogtepunt van de Tweede Wereldoorlog, terwijl de geallieerden hun strategie coördineerden, stelde de Britse premier Winston Churchill voor de paus bij de vredesonderhandelingen te betrekken. Het voorstel kreeg een spottende reactie van de Sovjet dictator Joseph Stalin: “De paus? Hoeveel divisies heeft de paus?”(4) Maar dat de hernieuwde politieke invloed van het pausdom niet onderschat mag worden, bleek uit het feit dat slechts enkele decennia later het Sovjetimperium uiteenviel (1991)(5), waarbij de diplomatie van paus Johannes Paulus II (1978-2005) van cruciaal belang was.(6) De diplomatie van de Heilige Stoel is in onze tijd een unieke kracht in de internationale betrekkingen geworden. Zo opereerde paus Franciscus tijdens zijn ambtsperiode als een internationale katholieke vredesduif. Dit in sterk contrast met veel van zijn middeleeuwse voorgangers. In zijn encycliek Fratelli Tutti (2020) lezen we:
Elke oorlog maakt onze wereld slechter dan ze was. Oorlog is een falen van de politiek en van de mensheid, een beschamende capitulatie, een pijnlijke nederlaag tegen de krachten van het kwaad.(7)
Aangezien de Heilige Stoel geen militaire of economische belangen heeft om te verdedigen, biedt dit het pausdom de gelegenheid een gerespecteerde en neutrale bemiddelaar te zijn bij internationale conflicten. Dit bleek onder andere uit de succesvolle bemiddeling van Franciscus in het conflict tussen de Verenigde Staten en Cuba (2014). Deze opmerkelijke ontwikkeling van de invloed van Rome is een onmiskenbaar teken van het herstel van de dodelijke wonde. Wie dit alles waarneemt, kan zich er alleen maar over verwonderen.
d) Godsdienstvrijheid.
De nadruk op godsdienstvrijheid is een ander belangrijk kenmerk van het post-Vatican II beleid. Ook hiervan is de val van het communisme in Oost-Europa een voor de hand liggend voorbeeld. Door zijn krachtige steun aan de Poolse vakbond Solidarno leverde Johannes Paulus II een essentiële bijdrage aan het ten val brengen van het communistische regime. Een van de beoogde doelstellingen daarbij was het verkrijgen van religieuze vrijheid. Vanzelfsprekend was Rome zich ervan bewust dat deze vrijheid de weg baande voor een herstel van de macht en invloed van het Vaticaan op het openbare leven in de voormalige Sovjetlanden. Met de val van het communisme was weer een situatie geschapen waaruit bleek dat het herstel van de pauselijke macht opnieuw aanzienlijke vooruitgang had geboekt.
e) Klimaatcrisis en milieu
Het pausdom zet zich ook sterk in voor het oplossen van klimaat- en milieuproblemen. Daarbij wijst het steeds op de gezamenlijke verantwoordelijkheid die wij als mensen hebben om als rentmeesters zorg te dragen voor de aarde en haar hulpbronnen. Ook hier doet Rome steeds een nadrukkelijk beroep op solidariteit en gemeenschapszin. Vooral de encycliek Laudato Si’ (2015) van paus Franciscus heeft gezorgd voor een sterke toename van het ecologische bewustzijn. Het document beoogt een richtlijn te zijn voor alle mensen van goede wil die bereid zijn zich in te zetten voor ‘het algemeen belang’. Met deze encycliek heeft Franciscus baanbrekend werk verricht voor het Klimaatakkoord van Parijs dat enkele maanden later werd gesloten. John Kerry, de voormalige Amerikaanse klimaatgezant, zei in een interview met Time (April 21,2025): “Hij is een van de sterkste stemmen geweest die erop aandrong om dingen voor elkaar te krijgen.”(8) Met Laudato Si’ heeft het Vaticaan zich gepositioneerd als een mondiale morele invloed in klimaat en milieuvraagstukken.
We merken op dat er in deze encycliek ook een religieuze ondertoon doorklinkt. Franciscus roept op tot een “ecologische bekering”(9) en de vernietiging van het milieu kwalificeert hij als een ”structurele zonde".(10) Zijn invloed was zo groot dat veel topfunctionarissen die de jaarlijkse VN klimaatconferentie leidden of eraan deelnamen op hun weg naar deze bijeenkomsten eerst bij de paus op audiëntie gingen.(11)
Franciscus is zich er ongetwijfeld bewust van geweest dat een actief en positief klimaatbeleid op massale aandacht en bijval kon rekenen, ongeacht de politieke of religieuze achtergrond van zijn gehoor. Als onderdeel van zijn inzet voor ‘het algemeen belang’ was dit een doeltreffende manier om mensen zich verwant te laten voelen met het gevoerde beleid van de katholieke kerk. Met zijn inzet voor klimaat en milieu heeft zeker ook paus Franciscus een substantiële bijdrage geleverd aan het herstel van de dodelijke wonde.
f) De oecumenische beweging
In het herstelproces van de dodelijke wonde zijn de oecumenische avances van Rome een zeer succesvolle strategie gebleken. Het Tweede Vaticaans Concilie (1962–1965) was een keerpunt van cruciaal belang in de relatie tussen het Vaticaan enerzijds en protestantse en orthodoxe christenen anderzijds. Een opvallend kenmerk van het Vaticaanse oecumenische beleid is steeds geweest de reeds bestaande overeenkomsten te benadrukken. De slogan "Wat ons verenigt is veel groter dan wat ons verdeelt"(12) is daardoor binnen oecumenische kringen een gevleugeld woord geworden. Ook paus Leo XIV herinnerde hier weer aan in zijn toesprak tot de deelnemers aan de Oecumenische Week te Stockholm (2025).(13)
Wereldwijd leiderschap. Bij dit oecumenische proces dienen we ons er bewust van te zijn dat Rome ook na de dodelijke wonde nog steeds het wereldwijde leiderschap onder alle christenen beoogt. Een belangrijke factor daarbij is dat de rooms-katholieke kerk zich ook nog altijd onverminderd beschouwt als de enige ware kerk van Christus. Maar de tijd dat andersdenkende christenen met dwang onder het gezag van de moederkerk teruggebracht moesten worden, ligt inmiddels al eeuwenlang achter ons. In plaats daarvan worden zij niet meer bestempeld als ‘ketters’ maar als ‘gescheiden broeders’. De opstelling van Rome is niet langer meer ‘laten we ze bekeren’ maar ‘laten we samenwerken aan eenheid’.
Terugkeer van ‘de gescheiden broeders’. In het oecumenische document Unitatis Redintegratio wijst het Vaticaan erop dat in haar beleving de Heilige Geest bezig is om de christenheid tot inkeer te brengen over haar verdeeldheid. Binnen de diverse christelijke gemeenschappen zou, net als bij de rooms-katholieken, het verlangen naar de eenheid van ‘de kerk’ merkbaar toenemen. Geheel in overeenstemming daarmee is Rome nu sinds het Tweede Vaticaanse Concilie (1962-1965) zelfs bereid te erkennen dat andere christenen ook ‘genadegaven’ van Christus bezitten. Maar dan wel met de aantekening dat: “Al deze elementen, die van Christus komen en tot Christus terugleiden, behoren rechtens tot de ene Kerk van Christus” - dat wil dus zeggen de rooms-katholieke kerk. Wie dit document aandachtig leest, ziet dat het uiteindelijk de bedoeling is van het Vaticaan om alle christenen weer onder de leiding en het gezag van Rome te verenigen. Om het voorgaande te illustreren volgen hier enkele fragmenten uit Unitatis Redintegratio.(14)
Het herstel van de eenheid onder alle christenen is een van de belangrijkste aandachtspunten van het Tweede Vaticaans Concilie. Christus de Heer heeft één Kerk gesticht, en slechts één Kerk….. [en] verdeeldheid is openlijk in tegenspraak met de wil van Christus, schandaliseert de wereld(15) en schaadt de heilige zaak van de verkondiging van het Evangelie aan alle schepselen….
Dit “herstel van eenheid onder alle christenen” moeten we volgens Rome wel opvatten als het “verlangen naar de ene zichtbare Kerk van God, een Kerk die waarlijk universeel is….” En ze laat er geen twijfel over bestaan dat dit geen andere is dan de rooms-katholieke: “De Kerk is dus de enige kudde van God….”
Over de ‘gescheiden broeders’ vermeldt het document dat zij reeds een gemeenschappelijke band met Rome hebben, ook al is die nog onvolmaakt:
De kinderen die in deze gemeenschappen geboren worden en opgroeien in het geloof in Christus, kunnen niet beschuldigd worden van de zonde die met de scheiding gepaard gaat, en de katholieke Kerk omarmt hen als broeders, met respect en genegenheid. Want mannen die in Christus geloven en waarlijk gedoopt zijn, staan in gemeenschap met de katholieke Kerk, ook al is deze gemeenschap onvolmaakt.
‘De volmaakte eenheid’. Al verder lezend in het document constateren we dat het oecumenische beleid van Rome er bewust op is gericht dat deze gescheiden broeders uiteindelijk ‘de volmaakte eenheid’ onder de vleugels van ‘Gods ware kerk’ zullen zoeken:
Niettemin zijn onze gescheiden broeders, of ze nu als individu of als gemeenschap of kerk worden beschouwd, niet gezegend met die eenheid die Jezus Christus wilde schenken …. Want alleen door Christus' katholieke Kerk, die "het alomvattende middel tot verlossing" is, kunnen zij ten volle profiteren van de middelen tot verlossing. Wij geloven dat Onze Heer alle zegeningen van het Nieuwe Verbond uitsluitend aan het apostolisch college heeft toevertrouwd, waarvan Petrus het hoofd is, om het ene Lichaam van Christus op aarde te vestigen, waarin allen die op enigerlei wijze tot het volk van God behoren, volledig opgenomen zouden moeten worden.
Voor wie op grond van het voorgaande nog niet ten volle overtuigd zou zijn van de rooms-katholieke doelstelling voor de oecumene, citeren we verder nog:
De term "oecumenische beweging" duidt op de initiatieven en activiteiten die gepland en ondernomen worden… om de christelijke eenheid te bevorderen….. Wanneer dergelijke acties voorzichtig en geduldig worden ondernomen….. zullen, wanneer de obstakels voor volmaakte kerkelijke gemeenschap geleidelijk zijn overwonnen, alle christenen uiteindelijk, in een gemeenschappelijke eucharistieviering, bijeenkomen in de ene en enige Kerk, in de eenheid die Christus zijn Kerk vanaf het begin heeft geschonken. Wij geloven dat deze eenheid in de katholieke Kerk voortleeft als iets dat zij nooit kan verliezen, en we hopen dat ze zal blijven toenemen tot het einde der tijden.
Rome’s onveranderlijke standpunt. Hoewel Rome na Vaticaan II dus wel bereid is enige vorm van inclusiviteit van de gescheiden broeders te erkennen, ziet ze zichzelf nog altijd als de enige ware kerk, en dat alleen in haar midden de volle eenheid met Christus kan worden verkregen. Dit onveranderlijke standpunt heeft als gevolg dat het organisatorische aspect van eenwording met andere christelijke kerken vooralsnog vrij stroef verloopt. Om deze achterblijvende organisatorische eenheid enigszins te verbloemen, spreekt men in oecumenische kringen bij voorkeur over ‘de oecumene van het hart’. Toch blijkt dat het standpunt van Rome geen reële belemmering vormt voor de voortgang van het oecumenische gedachtengoed. Integendeel, de oecumenische initiatieven van het Vaticaan hebben opmerkelijke resultaten geboekt. De vroegere wederzijdse argwaan en animositeit hebben plaatsgemaakt voor vertrouwen en toenadering tussen Rome en de diverse christelijke denominaties. In deze sfeer van verbroedering is ook de bereidheid gegroeid om het Vaticaan het leiderschap bij de verschillende oecumenische activiteiten op zich te laten nemen. Steeds vaker wordt óók in protestantse kringen de Vaticaanse slogan uit Unitatis Redintegratio gehoord: "Wat ons verenigt is veel groter dan wat ons verdeelt.”
Behalve het streven naar herstel van de eenheid onder christenen voert het Vaticaan ook de interreligieuze dialoog met niet-christelijke religies. Het doel daarvan is om de relatie met onder andere joden en moslims te herstellen en verbeteren. Ook deze bredere vorm van oecumene heeft de rooms-katholieke kerk geholpen relevant te zijn en toenemende invloed uit te oefenen in een pluralistische wereld met tegengestelde belangen. De open houding van Rome ten opzichte van andere wereldreligies, maar vooral haar welwillende opstelling ten aanzien van de gescheiden broeders, de verzoenende woorden die zij spreekt, de 5 broederlijke gezindheid waarmee zij de gescheiden broeders uitnodigt zich te voegen bij de ene ware kerk van Christus, heeft Rome aanzienlijk dichter gebracht bij het bereiken van haar doelstelling voor de oecumene, namelijk alle christenen weer onder de leiding en het gezag van Rome te verenigen. Deze doestelling impliceert het volledige herstel van haar dodelijke wonde.
g) Oecumene en individuele pausen
Johannes XXIII (1958-1963). De oecumene is weliswaar een zaak van de rooms-katholieke kerk als instituut maar daarbij hebben enkele pausen sinds Vaticaan II ook persoonlijk een belangrijke rol gespeeld. Johannes XXIII (1958-1963) was de paus die in 1962 het Tweede Vaticaans Concilie bijeenriep. Zijn doel was een ‘aggiornamento’ (update) van de rooms-katholieke kerk. Hij vergeleek zijn initiatief met ‘het openzetten van de ramen om frisse lucht van buiten binnen te laten’. Deze oecumenische opstelling van de rooms-katholieke kerk was een uitnodiging aan de christelijke kerken om de onderlinge relaties te verbeteren. Maar de kerk moest zich niet alleen gaan openstellen voor dialoog met andere christenen, ook de andere wereldgodsdiensten werden erbij betrokken.
Zijn opvolger, Paulus VI (1963-1978), wordt wel de pionier genoemd van de hedendaagse oecumene. Het pauselijke decreet Unitatis Redintegratio (1964) is het officiële oecumenische document van het Tweede Vaticaans Concilie. Daarin wordt de veranderde houding van Rome ten aanzien van andere christenen helder uiteengezet. Dat ook Rome in de encycliek wordt opgeroepen tot bekering en hervorming heeft er ongetwijfeld toe bijgedragen dat het document aan protestantse zijde positief ontvangen werd en merkbaar meer goodwill ten aanzien van Rome heeft teweeggebracht. Met zijn encycliek Nostra Aetate strekte hij ook een verzoenende hand uit naar andere wereldgodsdiensten door een zekere mate van begrip en waardering voor hen uit te spreken.
Johannes Paulus II (1978-2005) wijdde zijn encycliek Ut Unum Sint (1995) volledig aan de oecumene. Deze paus benadrukte dat eenheid voor christenen geen optie is maar een morele plicht. Hij stimuleerde de katholieke kerk om samen te werken met ‘de gescheiden broeders’. Ook zette hij zich in om theologische conflicten uit het verleden te laten rusten. Om dat te vergemakkelijken verontschuldigde hij zich ook voor de rol van Rome bij het ontstaan van de scheuringen in de kerk. Daarmee nam hij bij protestantse gelovigen veel wantrouwen weg. Johannes Paulus maakte de oecumene tot onderdeel van de wereldwijde missie van de rooms-katholieke kerk en legde daarbij nadruk op vergeving en verzoening.
Voor Benedictus XVI (2005-2013) was waarheid een essentieel bindmiddel voor oecumenische eenheid. Volgens hem beantwoordde een oppervlakkige organisatorische eenheid zonder leerstellige helderheid niet aan de eenheid die Jezus voor ogen stond. Sommige critici en progressieve theologen binnen eigen kring meenden dat Benedictus met zijn boek Dominus Jesus(16), waarin hij de superioriteit van het rooms-katholieke geloof bevestigde, afstand genomen zou hebben van de oecumenische gedachte. Maar hijzelf ontkende dat. Hij moedigde de Wereldraad van Kerken juist aan tot meer eenheid onder de christenen en prees de Raad voor haar inspanningen voor de oecumene.
Franciscus (2013-2025) benaderde de oecumenische beweging niet als dogmaticus zoals Benedictus maar vooral als een pragmatische verbinder. Voor hem bestond de essentie van eenheid niet zozeer uit dogmatisch gedefinieerde waarheid, maar eerder uit wereldwijde broederlijke relaties en samenwerking om ‘het algemeen belang’ te dienen. Ook ging voor hem de oecumenische gedachte verder dan alleen maar eenheid onder christenen. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het Abu Dhabi Document (2019) dat een interreligieuze broederschap voor ogen staat. Daartoe moet wederzijds respect tussen verschillende culturen en religies worden bevorderd teneinde haat, geweld en onrecht te bestrijden en een dam op te werpen tegen extremisme. Het document is een voorbeeld van oecumene in de breedste zin van het woord.
Leo XIV. De eerste indrukken van zijn houding ten opzichte van de oecumene wijzen op een vervolg van het beleid van zijn voorgangers.(17) Ook hij streeft naar eenheid zowel binnen de katholieke wereldkerk als die met de christelijke zusterkerken (oecumene). Maar ook andere religieuze gezindten hebben zijn aandacht (interreligieuze dialoog). Hij heeft al herhaalde keren herinnerd aan de oecumenische slogan dat wat christenen verenigt veel groter is dan wat hen verdeelt. De voorlopige indruk is dus dat paus Leo XIV een inclusieve en verbindende rol van de oecumene wil bevorderen en daarbij net als zijn voorganger Franciscus oproept tot nederigheid, broederschap en dienstbaarheid aan deze wereld.
Fusies en samenwerkingsverbanden. Deze pausen hebben elk op hun eigen wijze het oecumenische proces beïnvloed. Door hun ‘soft-power’ strategie is het vroegere vijandsbeeld tussen protestanten en rooms-katholieken veeleer veranderd in een bondgenootschap met als doel gezamenlijk het evangelie te verkondigen in een sterk geseculariseerde samenleving. Ook binnen de verdeelde protestantse gelederen zelf is de geest van toenadering en verzoening doorgedrongen. Ook daar is het bewustzijn gegroeid dat “wat ons verenigt is veel groter dan wat ons verdeelt”. Die veranderende houding heeft geresulteerd in een aantal wereldwijde fusies en samenwerkingsverbanden, zoals de WCC (1948), URC (1972), CPCE (1973) en een aantal kleinschaligere fusies zoals PKN (2004) in Nederland en de EKD (1970) in Duitsland.
Succesvol oecumenisch beleid. Het oecumenische proces in het algemeen en de persoonlijke bijdragen van deze pausen in het bijzonder, hebben al vanaf het begin een gunstige uitwerking gehad op het aanzien en de invloed van het pausdom, zowel in de wereld van de religie als daarbuiten. Met andere woorden, het oecumenische beleid van het Vaticaan blijkt ook een belangrijke factor te zijn bij het herstel van de dodelijke wonde die het pausdom in 1798 werd toegebracht.
h) Erkenning en publiciteit
Alle activiteiten van het Vaticaan waaraan we hierboven aandacht hebben besteed, zijn ook de invloedrijke media en wereldwijde organisaties niet ontgaan. De positieve invloed ervan hebben wijdverbreid erkenning en waardering geoogst. We geven twee voorbeelden hiervan.
1. Pausen gekozen als ‘Person of the Year’
Het invloedrijke Amerikaans opinieblad Time Magazine is onder meer bekend vanwege de jaarlijkse uitverkiezing van de ‘Person of the Year’. Daarvoor komt iemand in aanmerking die beschouwd wordt als degene die de grootste invloed heeft gehad op de gebeurtenissen van dat specifieke jaar. Naar het oordeel van Time behoorden ook enkele pausen tot dit invloedrijke gezelschap.(18)
De eerste was Johannes XXIII (1962). Het was een erkenning voor zijn inspanningen voor het behoud van vrede en het bevorderen van internationale samenwerking. Ook het bijeenroepen van het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) en het initiëren van de oecumenische beweging was daarbij een bepalende factor. Uit zijn verkiezing blijkt dat het pausdom al in 1962 voldoende internationale invloed uitoefende om in aanmerking te komen voor deze prestigieuze titel.
De tweede was Johannes Paulus II (1994). De reden voor zijn verkiezing was de morele impact die zijn leer had in een tijdperk waarin de morele normen en waarden te wensen overlieten. Time kwalificeerde zijn macht als ‘gevestigd op het woord en niet op het zwaard’ en typeerde hem als ‘een leger bestaande uit één persoon’. Met betrekking tot de val van het communisme in het voormalige Sovjetblok heeft Johannes Paulus II met zijn morele gezag wellicht meer bereikt dan ooit met militaire macht mogelijk geweest zou zijn. Zijn invloed werd omschreven als zo ‘etherisch en alomtegenwoordig als de ziel’.
Franciscus was de derde paus die deze titel kreeg toebedeeld (2013). De redenen daarvoor waren zijn bijzondere invulling van het pausschap en de grote invloed die hij uitoefende op het wereldgebeuren. Hij werd ‘de paus van het volk’ genoemd omdat hij nederigheid en mededogen benadrukte en ‘de kerk’ naar de mensen bracht.
2. Toespraken tot de Verenigde Naties
Met de invloed die het pausdom op het wereldgebeuren heeft uitgeoefend, heeft het diplomatieke erkenning en internationale status geoogst. Dat blijkt uit het feit dat een viertal pausen de Algemene Vergadering van de Verenigde naties hebben mogen toespreken. Dat bood hen de gelegenheid om hun visie op wereldwijde problemen te presenteren en daarbij op te roepen tot broederschap en een rechtvaardiger wereldorde, gebaseerd op de principes van de katholieke sociale leer.
Paulus VI was de eerste die de VN toesprak (1965). Dat was ter gelegenheid van de 20e verjaardag van de organisatie. Opmerkelijk was de nederige houding waarmee hij zijn toespraak begon. Hij typeerde het Vaticaan als “een héél kleine broeder”, met een “tijdelijke soevereiniteit, die bijna symbolisch is” en dat hij geen enkele ambitie had om wat “tijdelijk macht” betreft “te wedijveren met wie van u ook.” Hij kwam niet om iets vragen maar met slechts één wens: “te mogen helpen dienstbaar te zijn, zoveel als in ons vermogen ligt, in belangeloosheid, nederigheid en liefde.” De paus benadrukte het belang van vrede, gerechtigheid en menselijke waardigheid en riep op tot een einde aan oorlogen en conflicten. De bekendste woorden uit zijn toespraak zijn wel “Nooit meer oorlog!”(19) Als paus gaf hij daarmee moreel gewicht aan de VN-doelstelling om na WO II de wereldvrede te handhaven. Daarmee versterkte hij tevens het positieve imago van het Vaticaan als wereldwijde vredestichter.
Johannes Paulus II sprak de vergadering van de VN tweemaal toe (1979 en 1995). De onderwerpen die hij daarvoor koos, waren onder andere vrijheid, universele mensenrechten en de gevolgen van globalisering. Hij moedigde de Verenigde Naties aan niet alleen een administratieve instelling te zijn, maar om te functioneren als een moreel centrum waar alle landen van de wereld zich thuis voelen. Verder was het zijn bedoeling een gemeenschappelijk besef te ontwikkelen dat de VN één "familie van landen" vormen. Bij zijn toespraken liet hij niet alleen een politiek geluid liet horen maar vroeg hij ook aandacht voor de religieuze en morele aspecten van diverse internationale vraagstukken. In zijn indrukwekkende toespraak van 1995 sprak hij over de noodzaak van moed voor de toekomst: “We moeten onze angst voor de toekomst overwinnen. Maar we zullen die angst niet volledig kunnen overwinnen tenzij we dat samen doen.”(20) Boutros-Ghali, de Algemeen Secretaris van de VN, liet in zijn nabeschouwing op de toespraak Johannes Paulus uit 1995 duidelijk weten dat hij onder die indruk van die boodschap was en dat die de moeite waard was om nog eens na te lezen en te overdenken:
Ik wil ook nogmaals de organisatoren van dit evenement bedanken voor het feit dat zij ons in staat hebben gesteld om de toespraak van Zijne Heiligheid Paus Johannes Paulus II….. opnieuw te lezen en er goed over na te denken.(21)
Beide toespraken van Johannes Paulus II hebben er veel toe bijgedragen dat het pausdom inzake wereldvraagstukken toenemend internationaal aanzien en gewicht heeft verkregen.
Benedictus XVI. Dat de invloed en het gezag van het pausdom onmiskenbaar is toegenomen, blijkt ook uit het welkomstwoord dat Ban Ki-moon, de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, richtte tot paus Benedictus XVI (2008). In het persverslag van de Verenigde Naties lezen we:
“Voorafgaand aan de toespraak van paus Benedictus zei secretaris-generaal Ban Ki-moon dat hij zeer dankbaar was dat paus Benedictus zijn uitnodiging had aanvaard om de Verenigde Naties te bezoeken ….. We zien wat we doen niet alleen als een baan, maar ook als een missie", zei de secretaris generaal. "Missie is inderdaad het woord dat we het vaakst gebruiken voor ons werk over de hele wereld – van vrede en veiligheid tot ontwikkeling en mensenrechten. Uwe Heiligheid, in zoveel opzichten verenigt onze missie ons met de uwe.”(22)
Benedictus wees op de menselijke waardigheid en het belang van internationale samenwerking. Hij beklemtoonde de noodzaak van een religieus-ethisch fundament voor de VN als internationale organisatie. Hij memoreerde dat zijn voorgangers, paus Paulus VI en Johannes Paulus II, al hadden benadrukt dat de katholieke kerk de verrichtingen van de VN met grote interesse volgt. Verder betoogde hij dat de VN de vruchten kunnen plukken van de interreligieuze dialoog. Die zouden een bijdrage kunnen leveren aan een beleid van de VN ter bevordering van ‘het algemeen belang’. Bij een dergelijke boodschap is het goed ons ervan bewust te zijn dat Rome vrijwel altijd betrokken is en een essentiële bijdrage levert aan de interreligieuze dialoog, waardoor ze haar invloed kan uitoefenen op het VN beleid.(23)
Franciscus 2015. Hoever het Vaticaan er al in is geslaagd van de dodelijke wond te herstellen, wordt ook duidelijk uit het welkomstwoord dat Ban Ki-moon, Algemeen Secretaris van de VN (2007-2016), tot Franciscus richtte. Daarin maakte hij onder meer deze opmerkingen:
We zijn vereerd u te mogen verwelkomen tijdens dit historische bezoek. Voor degenen onder ons voor wie de Verenigde Naties dierbaar zijn, is deze ruimte een heilige ruimte. In geen enkele andere zaal, en vanaf geen enkel ander podium, kan een wereldleider de hele mensheid toespreken. En dat is precies wat wereldleiders al tientallen jaren doen. Koningen en koninginnen, presidenten, premiers en pausen… En nooit eerder in de geschiedenis van de paus heeft het hoofd van de Katholieke Kerk zoveel wereldleiders toegesproken... Uwe Heiligheid, dank u wel dat u geschiedenis schrijft. Hartelijk dank dat u wederom uw opmerkelijke internationale status als gelovige voor alle geloven hebt laten zien... Uw visie raakt miljoenen. Uw lessen zetten aan tot actie. Uw voorbeeld inspireert ons allemaal… Zijne Heiligheid is op de wereldagenda een luide stem van het geweten…
Uwe Heiligheid, welkom op de preekstoel van de wereld. Wij zijn hier om te luisteren. Dank u.(24)
Waar Johannes Paulus II geschiedenis schreef door zijn essentiële bijdrage aan de val van het communisme, lag de bijdrage Franciscus veeleer op het sociale vlak. In zijn toespraak riep hij de Algemene Vergadering op te blijven focussen op mensenrechten en het milieu. Daarin zien we duidelijke raakvlakken met zijn favoriete onderwerpen zoals klimaat, menselijke waardigheid, vluchtelingen, armoede, oorlog en vrede. Volgens Ban Ki-moon was Franciscus in dezen een "stem van het geweten".
Interactie tussen religie en politiek. Het kan nauwelijks aan onze aandacht zijn ontgaan dat het Vaticaan bij alle pauselijke toepraken nooit heeft geschroomd de VN vergadering te wijzen op het belang van een moraal die ontleend is aan religie – in feite aan de room-katholieke. Aan het einde van zijn toespraak gaf Franciscus uitdrukking aan zijn waardering voor de VN. Hij wees op haar prijzenswaardige activiteiten die de garantie kunnen vormen voor een veilige en gelukkige toekomst voor de komende generaties. Ook prees hij de VN voor haar oprechte inzet voor ‘het algemeen belang’. Tot slot benadrukt hij dat het Vaticaan achter de VN staat en dat zowel hijzelf als alle rooms katholieken de VN steunen met hun gebeden:
Ik bid tot de Almachtige God dat dit het geval zal zijn, en ik verzeker u van mijn steun en mijn gebeden, en van de steun en gebeden van alle gelovigen van de katholieke kerk, opdat deze instelling, al haar lidstaten en al haar functionarissen altijd een effectieve dienst aan de mensheid zullen bewijzen, een dienst die diversiteit respecteert en in staat is om, ten behoeve van het algemeen belang, het beste in elk volk en in elk individu naar boven te halen. God zegene u allen. Dank u.(25)
Het optreden van Franciscus alsook dat van Johannes Paulus II laat zien dat het Vaticaan het rooms katholieke morele gezag inzet als een krachtig instrument in de wereldpolitiek. Daarmee heeft het pausdom begrijpelijkerwijze veel invloed, gezag en waardering verworven bij zowel staatshoofden als het brede publiek.
Korte terugblik en conclusie
Na de dodelijke wonde die het pausdom ten tijde van de Franse revolutie werd toegebracht, heeft het Vaticaan zich in de loop der jaren met een weldoordachte strategie ingezet haar verloren gegane gezag te herwinnen. Het Verdrag van Lateranen uit 1929, waarbij Vaticaanstad een onafhankelijke staat werd, schiep voor het Vaticaan een gunstige nieuwe situatie. Het pausdom had nu de mogelijkheid om leiderschap te tonen op wereldniveau en daar haar invloed en macht uit te oefenen. Opmerkelijk hierbij is dat Rome bij al haar prijzenswaardige activiteiten en doelstellingen steeds weer benadrukt dat zij dit doet ter bevordering van het welzijn van de hele mensheid (‘the common good’). We hebben dit bij de hierboven behandelde onderwerpen ook herhaaldelijk kunnen constateren. Met doelgerichte wereldwijde diplomatieke en maatschappelijke inspanningen ten gunste van dit ‘algemeen belang’ heeft het pausdom zich relevant weten te maken voor wereldleiders en internationale organisaties. Maar niet minder belangrijk, het heeft zich ook in de publieke opinie weten te verzekeren van veel goodwill en brede sympathie.
Naast haar verbindende activiteiten in de seculiere wereld, heeft het Vaticaan zich na het Tweede Vaticaans Concilie in het bijzonder toegelegd op het scheppen van vriendschappelijke relaties met andere christelijke kerken en zelfs met andere (wereld)godsdiensten. Dat heeft ook in de religieuze wereld veel goodwill gecreëerd. Voegen we daar nog aan toe de positieve publiciteit die drie pausen hebben gekregen als Time’s ‘Person of the Year’ en de indrukwekkende optredens van het viertal pausen bij de VN, dan moge het duidelijk zijn dat het huidige pausdom niet meer weg te denken is wanneer er kwesties van mondiaal belang aan de orde zijn.
Conclusie. Dit alles in ogenschouw nemend kunnen we vaststellen dat Rome een morele supermacht is geworden die opereert via sociale, diplomatieke en religieuze kanalen. Daarmee kan zij aanzienlijke morele druk uitoefenen op staten en internationale organisaties. Wat de dodelijke wonde van het beest betreft, kunnen we daarom ook op feitelijke gronden de volgende conclusie trekken:
Het pausdom heeft weliswaar de politieke macht die het in de middeleeuwen had verloren, maar is inmiddels op wereldniveau een moreel gezaghebbende partij geworden. Zij kan haar invloed weer op miljarden mensen doen gelden en heeft daardoor het destijds verloren gegane gezag weer grotendeels weten te herstellen. In Bijbels-symbolische termen komt dit neer op een vergevorderd ‘herstel van de dodelijke wonde’.
Met deze conclusie kunnen we tevens het onderwerp ‘Vervolging fase 2’ afsluiten. Maar zodra het ‘beest uit de aarde’ zich aandient als vervulling van het profetische Woord, zal de derde fase van vervolging aanbreken waarin het herstelde ‘beest uit de zee’ een cruciale rol zal vervullen (13.11-18). Wat het trouwe nageslacht van de vrouw dan te verduren zal krijgen, is het onderwerp waarbij we in de volgende hoofstukken zullen stilstaan.
2 https://www.vatican.va/content/francesco/it/encyclicals/documents/papa-francesco_20201003_enciclica fratelli-tutti.html
3Voor meer details zie: https://www.vatican.va/content/leo xiv/en/speeches/2025/may/documents/20250517-centesimus-annus-pro-pontifice.html https://www.vatican.va/content/leo-xiv/en/apost_exhortations/documents/20251004-dilexi-te.html
4https://wordhistories.net/2019/08/23/how-many-divisions pope/#:~:text=The%20phrase%20How%20many%20divisions,to%20dismiss%20the%20latter%E2%80%94cf. 5https://nl.wikipedia.org/wiki/Val_van_het_communisme
6https://www.kn.nl/verdieping/achtergrond/de-sovjetleider-en-de-paus-waarom-gorbatsjov-en-johannes paulus-ii-elkaar-onmiddellijk-begrepen 7https://www.vatican.va/content/francesco/en/encyclicals/documents/papa-francesco_20201003_enciclica fratelli-tutti.html
8https://time.com/7278986/pope-francis-environment-climate-legacy/
9 https://www.rkkerk.nl/wp-content/uploads/2017/06/Encycliek-van-paus-Franciscus-Laudato-Si.pdf (Hoofdstuk zes, III: De ecologische bekering [216-221]
10 https://time.com/7278986/pope-francis-environment-climate-legacy/?utm_source=chatgpt.com
11 https://time.com/7278986/pope-francis-environment-climate-legacy/
12 Deze quote, "What unites us is far greater than what divides us”, is wijdverbreid bekend geworden door John F. Kennedy. Hij gaf daarmee uitdrukking aan de nauwe band tussen Canada en de Verengde Staten. https://eu.columbiatribune.com/story/business/2011/09/03/what-unites-us-is-greater/21416218007/
13 https://press.vatican.va/content/salastampa/en/bollettino/pubblico/2025/08/22/250822d.html
14 https://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat ii_decree_19641121_unitatis-redintegratio_en.html (Zie de Inleiding en Hoofdstuk 1; cursivering toegevoegd)
15 Noot: de tekstfragmenten zijn overgenomen uit de vertaling van de Vaticaanse website. De zinsnede “scandalizes the world” is echter beter vertaald als “schokt de wereld” (zie DeepL versie)
16 https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20000806_dominus-iesus_en.html
17 https://www.ewtn.lc/paus-leo-xiv-roept-christenen-op-tot-oecumene-om-bouwers-van-verzoening-en vrede-te-zijn/
18 https://en.wikipedia.org/wiki/Time_Person_of_the_Year
19 http://oud.rkdocumenten.nl/rkdocs/index.php?mi=600&doc=277
20 https://holyseemission.org/contents/statements/address-of-his-holiness-john-paul-ii 1995.php#:~:text=18.,springtime%20of%20the%20human%20spirit.
21 https://press.un.org/en/1996/19960510.sgsm5981.html
22 https://press.un.org/en/2008/ga10705.doc.htm#:~:text=Addressing%20the%20United%20Nations %20General,of%20the%20lives%20of%20people. (18 April 2008, cursivering toegevoegd).
23 https://www.vatican.va/content/benedict-xvi/en/speeches/2008/april/documents/hf_ben xvi_spe_20080418_un-visit.html
24 https://www.un.org/sg/en/content/former-secretary-general/statements/2015-09-25/secretary-generals remarks-the-general-assembly-the-occasion-of-the-visit-his-holiness-pope-francis-delivered (cursivering toegevoegd).
25https://www.vatican.va/content/francesco/en/speeches/2015/september/documents/papa francesco_20150925_onu visita.html#:~:text=This%20is%20the%20fifth%20time,to%20the%20exercise%20of%20power.